Marknaden

Under utgravingar på Bryggen i Bergen vart det funne ein del kvernsteinar frå Hyllestad. Ut frå kulturlaga steinane var plasserte i, måtte dei ha kome dit i mellomalderen, i perioden 1100 – 1400. ( Marøy Hansen i ”Kverna som maler …”) Dette var den gongen sensasjonelle funn, og hyllestadingane såg på kvernsteinsbrota med nye augo: var dei så gamle?

I 1997 kom det fram nye funn om utbreiinga av åfjordsteinen. Dei to svenske arkeologane Peter Carelli og Peter Kresten hadde analysert arkeologisk kvernsteinsmateriale i Sør-Skandinavia, og m.a funne opphavsstad for steinane. I artikkelen ”Give us this Day our Daily Bread,” med undertittelen: ”A Study of Late Viking Age and Medieval Quernstones in South Scandinavia” publisert i Acta Archaeologica – København, gjorde forfattarane greie for undersøkinga.

I artikkelen skisserer dei tre eller fire ”kvernsteinsregionar” i Sør-Skandinavia i sein vikingtid/mellomalder, alt etter kva type stein som dominerte i dei funna som var gjort:
1) Basaltstein frå Mayen i det sør- og vestlege danske området, 2) åfjordstein i det nord- og austlege danske området og 3) stein frå Malung i sør-austlege svenske området. Eit avgrensa område rundt Lugnås i Sverige, kan sjåast på som ein 4. region.

I mellomalderbyen Lund utgjorde åfjordsteinen 90% av kvernstein og kvernsteinsfragment som inngjekk i funna. Av kulturlaga som åfjordsteinane vart funne i, slær forfattarane fast at dei eldste funna må vere frå siste halvdel av 900-talet, men med dei største førekomstane på 11 – 1200-talet.

Undersøkinga var banebrytande med omsyn til å skaffe kunnskap om marknad for, og utbreiing av åfjordsteinen. I tillegg til dei nemnde funna, er det gjort spreidde funn av åfjorstein i Sør-Sverige, i Polen, Nord-Tyskland, Island og Færøyane. Berre i Sør-Skandinavia er det snakk om så store mengder at det må ha vore ein organisert handel så langt attende som til vikingtid og tidleg mellomalder. (Irene Baug i Arkeo 2/-02)) Trass i dette, er det så langt ikkje funne skriftlege kjelder som omtalar den handelen som må ha gått føre seg.

På nordsida av Åfjorden, i Hyllestad kommune, finn ein eit av dei største kulturminneområda i landet. I eit belte av granatglimmerskifer på omkring 27 kvadratkilometer, ligg spora etter kvernsteinsuttak gjennom mange hundreår spreidd utover. Herifrå vart det eksportert kvernstein til den europeiske marknaden allereie i vikingtida.

Granatglimmerskiferen er sers godt eigna til kvernstein grunna samansetnaden av etter måten mjuk skifer og harde granatar. Difor er granatglimmerskifer nytta som råmateriale for kvernstein i fleire av dei kjende brotstadene i landet. Bergarten i Hyllestad har ein mineralsamansetnad (kyanittførande granatglimmerskifer) som gjer at den let seg identifisere ut frå opphavsstad.

Det har vore kjent i lokalmiljøet at det har vore teke ut kvernstein i området. Spora i terrenget er tydlege, sjølv om torv og vegetasjon etter kvart har gøymt kanskje det meste. Men enno står hoggemerka tydelege i berget etter stein som er teken ut, halvhogde steinar som aldri vart løyste, skrota stein i terrenget, og ikkje minst eit gruvelandskap som ligg att.

Det er likevel først i dei siste par ti-åra det har kome
fram ny kunnskap om kvernsteinsdrifta i Hyllestad, som
viser at dimensjonane har vore langt større både i tid,
volum og utbreiing enn det ein før har hatt kjennskap til.

Det har i denne perioden vore gjort funn og
forskingsarbeid både på produksjon, transport og
marknad som har kasta lys over drifta. I tillegg har det
vore lagt ned eit omfattande arbeid lokalt for å gjenvinne
og ta vare på handtverkstradisjonen.

Produksjonsområdet

I 1995/96 vart det gjennomført registreringar og
kartfesting av 21 kvernsteinsbrot i Hyllestad. Saman med
sporadiske registreringar tidlegare, syner desse at det har
vore drift langs heile aust- og nordsida av Åfjorden. I alt
har ein funne spor etter uttak over eit område som
omfattar 17 matrikkelgardar.

I 2001 leverte Irene Baug ei hovudfagsoppgåve i arkeologi: ”Kvernsteinsbrota i Hyllestad”.
I ein artikkel i bladet Arkeo nr. 2 – 2002 summerer ho opp ein del av forskingsresultata.

Ho slær fast at kvernsteinsbrota i Hyllestad truleg er eit av landets største fornminne i utstrekning. Ut frå dei punktundersøkingane ho gjorde, dokumenterer ho at utvinninga enkelte stader går attende til yngre jernalder, til
ca. 700-talet. Ho meiner likevel å kunne påvise at det er i perioden frå 1000-talet og fram til 1300-talet det har vore
størst aktivitet i dei eldste steinbrota, sjølv om det også har vore ein viss produksjon heilt fram til 1500-1600-talet.
Seinare heldt utvinninga sporadisk fram til ca. 1930. Irene Baug kan dermed slå fast at: ”Det har altså vore samanhengande produksjon av kvernstein i Hyllestad i godt over 1000 år.”

I ein kortversjon av hovudfagsoppgåva (Skrift nr. 22 i Bergverksmuseets sin skriftserie), skriv Irene Baug (s. 58):
”Det er teke ut enorme mengder kvernstein, og det er uråd å rekne ut omfanget av kvernsteinsproduksjonen ved dei enkelte kvernsteinsbrota. I nokre brot ser store berg ut til å vere hogd vekk. Dette er sannsynlegvis ikkje eineståande, snarare regelen, og gjeld for tre av dei fire undersøkte steinbrotsområda .”

I tillegg til kvernstein, som har vore den største produksjonsartikkelen, har det og vore hogd andre produkt i granatglimmerskifer, både krossar og ljoresteinar. Av dei store steinkrossane som har vore godt synlege trus- og landemerkje langs vestlandskysten i 1000 år, er omlag halvparten hogde i Hyllestad.